Deniz
New member
ARAP YARIMADASI’NDA NELER VAR? ÇÖLLERDEN GÖKDELENLERE, DEVELERDEN PETROL ZENGİNLİĞİNE UZANAN BÜYÜLEYİCİ BİR DÜNYA
Arkadaşlar, hiç çölde yürürken bir anda karşınıza dünyanın en lüks alışveriş merkezlerinden birinin çıktığını hayal ettiniz mi? Bir tarafta sırtında yük taşıyan develer, diğer tarafta son model spor arabalar; bir tarafta binlerce yıllık kervan yolları, diğer tarafta gökyüzünü delmeye çalışan gökdelenler! İşte Arap Yarımadası dediğimiz coğrafya, tam olarak böyle şaşırtıcı karşıtlıklarla dolu. Burada kum fırtınası bile insanın aklına şu soruyu getirebilir: Acaba doğa bize navigasyonu kapatıp macera modunu mu açtı?
Üstelik Arap Yarımadası yalnızca petrol, çöl ve lüks otellerden ibaret değil. Tarihin akışını değiştiren ticaret yolları, dünyanın en önemli kutsal şehirlerinden bazıları, sıra dışı doğal oluşumlar, farklı kültürler, geleneksel pazarlar ve hızla dönüşen modern şehirler de bu büyük hikâyenin parçaları.
Gelin, haritayı açalım, hayalî sırt çantamızı hazırlayalım ve bu ilginç coğrafyayı birlikte keşfedelim. Ama baştan uyarayım: Çantaya üç tane güneş kremi koymak, çölde su taşımaktan daha önemli değildir. Macera güzel şeydir, susuz kalmak ise pek romantik sayılmaz!
1. ARAP YARIMADASI NEREDE VE HANGİ ÜLKELERİ KAPSIYOR?
Arap Yarımadası, Asya kıtasının güneybatısında yer alır. Batısında Kızıldeniz, güneyinde Aden Körfezi ve Arap Denizi, doğusunda Umman Körfezi ve Basra Körfezi bulunur. Kuzey kesimleri ise Levant ve Mezopotamya çevresindeki kara bölgelerine uzanır.
Yarımadanın temel ülkeleri şunlardır:
- Suudi Arabistan
- Yemen
- Umman
- Birleşik Arap Emirlikleri
- Katar
- Bahreyn
- Kuveyt
Bölgenin sınırları coğrafi tanıma göre küçük farklılıklar gösterebilir. Özellikle kuzeydeki geçiş alanları, yarımadanın nasıl tanımlandığını etkiler.
Bu ülkelerin hepsini aynı kültürel kalıba sokmak ise büyük bir hata olur. Suudi Arabistan'ın geniş çöl alanları ve kutsal şehirleri, Umman'ın tarihî limanları, Yemen'in dağlık yerleşimleri, Katar'ın modern kent yaşamı ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin küresel ticaret merkezleri birbirinden farklı deneyimler sunar.
Düşünsenize, aynı yarımada üzerinde hem binlerce yıllık yerleşim izlerini hem de birkaç on yıl içinde hızla büyümüş modern kentleri görebiliyorsunuz. Coğrafya aynı, hikâyeler farklı!
2. ÇÖLLER: KUM DENİZİNİN ORTASINDA KAYBOLMAMAK BİR BAŞARI MIDIR?
Arap Yarımadası denildiğinde akla ilk gelen görüntü, uçsuz bucaksız kum tepeleridir. Bu görüntünün başrolünde ise dünyanın en büyük kesintisiz kum alanlarından biri olan Rubülhali Çölü bulunur. Adı bile insanın içine hafif bir ciddiyet veriyor: Boş Bölge!
Rubülhali, özellikle Suudi Arabistan'ın güneyi ile Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin bazı kesimlerine uzanan devasa bir çöl alanıdır. Bunun yanında Nefud ve Dehna gibi başka çöl bölgeleri de yarımadanın coğrafyasını şekillendirir.
Fakat çöl demek, her yerde aynı renkte kum ve hiçbir canlı yok demek değildir. Bazı bölgelerde kayalık yüzeyler, çakıllı düzlükler, kuru vadiler ve mevsimsel bitki örtüsü görülür. Yağışın azlığına ve sıcaklık farklarına uyum sağlamış canlılar da bu zorlu çevrede yaşamını sürdürür.
Develer, çöl yaşamının en tanınmış simgelerindendir. Uzun süre suya erişemeden yol alabilmeleri, geniş ayaklarının kumda ilerlemeyi kolaylaştırması ve vücutlarının sıcak koşullara uyum sağlaması onları tarih boyunca değerli kılmıştır.
Eskiden bir kervanın başarısı, yalnızca yolcuların cesaretine değil; su kaynaklarını tanımaya, yıldızlardan yön bulmaya, hayvanları dinlendirmeye ve erzakı doğru yönetmeye bağlıydı. Bugün bütün bunları telefonun şarjı yüzde 8'e düştüğünde yaşadığımız paniğin bin katı gibi düşünebiliriz.
Üstelik çölde yaşamak yalnızca fiziksel güç meselesi değildir. İyi planlama, çevre bilgisi ve ekip çalışması da önemlidir. Bir kişi rotayı iyi biliyor olabilir, diğeri su tüketimini doğru hesaplayabilir, başka biri de grubun moralini yüksek tutabilir. Çölde en iyi lider, en yüksek sesle konuşan değil, herkesi güvenle hedefine ulaştırandır.
3. PETROL VE DOĞAL GAZ: YARIMADANIN EKONOMİK DÖNÜŞÜMÜ
Arap Yarımadası'nın dünya ekonomisindeki öneminden söz ederken petrol ve doğal gazı atlamak mümkün değildir. Özellikle Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, enerji kaynakları sayesinde küresel ekonomik sistemde önemli roller üstlenmiştir. Umman ve Bahreyn'in de enerji sektörlerinde kendilerine özgü geçmişleri ve ekonomik deneyimleri vardır.
Petrolün yaygın biçimde çıkarılmaya başlanmasından önce bölgede inci avcılığı, balıkçılık, hayvancılık, tarım ve deniz ticareti gibi faaliyetler önemliydi. Bazı yerleşimler, özellikle Basra Körfezi kıyısındaki limanlar, deniz yoluyla yapılan ticaretten geçimini sağlıyordu.
Enerji gelirlerinin artmasıyla birlikte yollar, limanlar, havaalanları, hastaneler, üniversiteler ve modern şehirler gelişti. Bununla beraber ekonomik büyümenin her ülkede aynı biçimde gerçekleşmediğini belirtmek gerekir. Nüfus yapısı, kaynakların miktarı, yönetim tercihleri ve uluslararası ticaret koşulları ülkeler arasında farklı sonuçlar doğurmuştur.
Günümüzde bölgedeki birçok ülke ekonomisini çeşitlendirmeye çalışıyor. Turizm, finans, lojistik, teknoloji, yenilenebilir enerji, eğitim ve eğlence sektörlerine yapılan yatırımlar bu arayışın parçalarıdır.
Örneğin Dubai, uluslararası ticaret, turizm ve havacılıkla öne çıkarken Katar doğal gaz sektörüyle küresel ölçekte dikkat çeker. Suudi Arabistan ise petrolün yanına turizm, hizmetler ve yeni ekonomik projeler eklemeye çalışmaktadır.
Burada ilginç bir soru var: Bir ülke doğal kaynaklardan elde ettiği gelirle geleceğini ne kadar güvence altına alabilir? Petrol gelirleri azalırsa veya enerji teknolojileri değişirse ne olacak?
Bu nedenle ekonomik başarıyı yalnızca gökdelenlerin yüksekliğiyle ya da lüks otomobillerin sayısıyla ölçmek yeterli değildir. Eğitim, üretkenlik, sürdürülebilirlik, gelir dağılımı ve yeni iş alanları da en az bunlar kadar önemlidir.
Kısacası, yerin altındaki zenginlik başlangıçta avantaj sağlayabilir; fakat o zenginliği geleceğe taşıyacak olan insanların bilgisi, becerisi ve kurduğu sistemlerdir.
4. MEKKE VE MEDİNE: DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDAN İNSANLARI BULUŞTURAN ŞEHİRLER
Arap Yarımadası'nın en önemli şehirlerinden söz ederken Mekke ve Medine'ye özel bir yer ayırmak gerekir. Suudi Arabistan'da bulunan bu iki şehir, İslam dini açısından merkezi bir öneme sahiptir.
Mekke, Müslümanların kıblesi olan Kâbe'ye ev sahipliği yapar. Hac ibadeti belirli şartları taşıyan Müslümanlar için hayatın önemli dinî sorumluluklarından biridir. Umre de yılın farklı dönemlerinde gerçekleştirilebilen bir ibadettir.
Medine ise İslam tarihindeki önemli olaylarla, Hz. Muhammed'in hayatıyla ve Mescid-i Nebevî ile yakından ilişkilidir. Bu şehirler, yalnızca dinî yapılarından dolayı değil, farklı ülkelerden insanların bir araya gelmesi bakımından da dikkat çekicidir.
Dünyanın farklı bölgelerinden gelen insanların aynı mekânlarda buluştuğunu düşünün. Farklı diller, farklı yemek alışkanlıkları, farklı kıyafetler ve farklı hayat hikâyeleri… Böyle bir ortamda insan, dünyadaki çeşitliliği kitaplardan öğrenmenin ötesinde yaşayabilir.
Böylesine büyük insan hareketliliğinin organizasyonu da ciddi bir planlama gerektirir. Ulaşım, sağlık hizmetleri, konaklama, yönlendirme, temizlik ve güvenlik gibi konular birlikte ele alınır.
Burada stratejik düşünmenin yanında insanları anlamanın da önemi ortaya çıkar. Kalabalığı yöneten bir sistemin yalnızca hızlı olması yetmez; yaşlıları, çocukları, engelli bireyleri ve ilk kez gelen ziyaretçileri de hesaba katması gerekir.
Üstelik bu yaklaşımı belirli bir cinsiyete bağlamak doğru olmaz. Bazı erkekler ayrıntılı planları ve teknik çözümleriyle öne çıkarken bazı kadınlar iletişim ve koordinasyonda başarılı olabilir; bunun tam tersi de mümkündür. İyi organizasyon, insanları kalıplara ayırmak yerine herkesin becerisinden yararlanır.
5. DUBAİ, ABU DABİ VE DOHA: GELECEK BUGÜNDEN Mİ GELDİ?
Arap Yarımadası'nın modern yüzünü merak edenler için Dubai, Abu Dabi ve Doha oldukça dikkat çekici örneklerdir.
Dubai, Birleşik Arap Emirlikleri'nin uluslararası ticaret, turizm ve ulaşım merkezlerinden biridir. Yüksek binaları, büyük alışveriş merkezleri, plajları ve farklı ülkelerden gelen sakinleriyle tanınır. Burj Khalifa gibi simgesel yapılar, şehrin modern mimari anlayışını temsil eder.
Abu Dabi, Birleşik Arap Emirlikleri'nin başkentidir. Enerji sektörü, kamu kurumları, kültür merkezleri ve büyük ölçekli yatırımlarıyla öne çıkar. Louvre Abu Dhabi gibi kültür kurumları, şehrin sanat ve müzecilik alanındaki uluslararası bağlantılarını da gösterir.
Katar'ın başkenti Doha ise modern mimariyi, geleneksel pazar kültürünü ve deniz kıyısındaki kent yaşamını bir araya getirir. Souq Waqif gibi pazarlar, ziyaretçilere çağdaş şehir hayatının yanında geleneksel alışveriş atmosferini de deneyimleme imkânı sunar.
Bu şehirlerde gezerken insanın aklından şu geçebilir: Birkaç saat önce eski bir çarşıda baharat kokuları arasında dolaşıyordum, şimdi cam cepheli bir gökdelenin önünde fotoğraf çekiyorum. Zaman makinesi icat edilmemiş olabilir ama bazı şehirler bu işi mimariyle çözmüş gibi görünüyor!
Yine de modernleşmeyi yalnızca gösterişli binalarla eşitlememek gerekir. Bir şehrin başarısı, sakinlerinin gündelik yaşamını ne kadar kolaylaştırdığıyla da ölçülür. Ulaşım, kamusal alanlar, konut maliyetleri, çevre kalitesi ve sosyal yaşam bu değerlendirmede önemli yer tutar.
Bir de şu soru var: Bir şehir ne kadar modern olursa olsun, insanlara kendilerini ait hissedecekleri alanlar sunamıyorsa gerçekten gelişmiş sayılır mı?
Bence bu soru, yalnızca Arap Yarımadası'ndaki şehirler için değil, dünyanın her yerindeki kentler için geçerli.
Arkadaşlar, hiç çölde yürürken bir anda karşınıza dünyanın en lüks alışveriş merkezlerinden birinin çıktığını hayal ettiniz mi? Bir tarafta sırtında yük taşıyan develer, diğer tarafta son model spor arabalar; bir tarafta binlerce yıllık kervan yolları, diğer tarafta gökyüzünü delmeye çalışan gökdelenler! İşte Arap Yarımadası dediğimiz coğrafya, tam olarak böyle şaşırtıcı karşıtlıklarla dolu. Burada kum fırtınası bile insanın aklına şu soruyu getirebilir: Acaba doğa bize navigasyonu kapatıp macera modunu mu açtı?
Üstelik Arap Yarımadası yalnızca petrol, çöl ve lüks otellerden ibaret değil. Tarihin akışını değiştiren ticaret yolları, dünyanın en önemli kutsal şehirlerinden bazıları, sıra dışı doğal oluşumlar, farklı kültürler, geleneksel pazarlar ve hızla dönüşen modern şehirler de bu büyük hikâyenin parçaları.
Gelin, haritayı açalım, hayalî sırt çantamızı hazırlayalım ve bu ilginç coğrafyayı birlikte keşfedelim. Ama baştan uyarayım: Çantaya üç tane güneş kremi koymak, çölde su taşımaktan daha önemli değildir. Macera güzel şeydir, susuz kalmak ise pek romantik sayılmaz!
1. ARAP YARIMADASI NEREDE VE HANGİ ÜLKELERİ KAPSIYOR?
Arap Yarımadası, Asya kıtasının güneybatısında yer alır. Batısında Kızıldeniz, güneyinde Aden Körfezi ve Arap Denizi, doğusunda Umman Körfezi ve Basra Körfezi bulunur. Kuzey kesimleri ise Levant ve Mezopotamya çevresindeki kara bölgelerine uzanır.
Yarımadanın temel ülkeleri şunlardır:
- Suudi Arabistan
- Yemen
- Umman
- Birleşik Arap Emirlikleri
- Katar
- Bahreyn
- Kuveyt
Bölgenin sınırları coğrafi tanıma göre küçük farklılıklar gösterebilir. Özellikle kuzeydeki geçiş alanları, yarımadanın nasıl tanımlandığını etkiler.
Bu ülkelerin hepsini aynı kültürel kalıba sokmak ise büyük bir hata olur. Suudi Arabistan'ın geniş çöl alanları ve kutsal şehirleri, Umman'ın tarihî limanları, Yemen'in dağlık yerleşimleri, Katar'ın modern kent yaşamı ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin küresel ticaret merkezleri birbirinden farklı deneyimler sunar.
Düşünsenize, aynı yarımada üzerinde hem binlerce yıllık yerleşim izlerini hem de birkaç on yıl içinde hızla büyümüş modern kentleri görebiliyorsunuz. Coğrafya aynı, hikâyeler farklı!
2. ÇÖLLER: KUM DENİZİNİN ORTASINDA KAYBOLMAMAK BİR BAŞARI MIDIR?
Arap Yarımadası denildiğinde akla ilk gelen görüntü, uçsuz bucaksız kum tepeleridir. Bu görüntünün başrolünde ise dünyanın en büyük kesintisiz kum alanlarından biri olan Rubülhali Çölü bulunur. Adı bile insanın içine hafif bir ciddiyet veriyor: Boş Bölge!
Rubülhali, özellikle Suudi Arabistan'ın güneyi ile Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin bazı kesimlerine uzanan devasa bir çöl alanıdır. Bunun yanında Nefud ve Dehna gibi başka çöl bölgeleri de yarımadanın coğrafyasını şekillendirir.
Fakat çöl demek, her yerde aynı renkte kum ve hiçbir canlı yok demek değildir. Bazı bölgelerde kayalık yüzeyler, çakıllı düzlükler, kuru vadiler ve mevsimsel bitki örtüsü görülür. Yağışın azlığına ve sıcaklık farklarına uyum sağlamış canlılar da bu zorlu çevrede yaşamını sürdürür.
Develer, çöl yaşamının en tanınmış simgelerindendir. Uzun süre suya erişemeden yol alabilmeleri, geniş ayaklarının kumda ilerlemeyi kolaylaştırması ve vücutlarının sıcak koşullara uyum sağlaması onları tarih boyunca değerli kılmıştır.
Eskiden bir kervanın başarısı, yalnızca yolcuların cesaretine değil; su kaynaklarını tanımaya, yıldızlardan yön bulmaya, hayvanları dinlendirmeye ve erzakı doğru yönetmeye bağlıydı. Bugün bütün bunları telefonun şarjı yüzde 8'e düştüğünde yaşadığımız paniğin bin katı gibi düşünebiliriz.
Üstelik çölde yaşamak yalnızca fiziksel güç meselesi değildir. İyi planlama, çevre bilgisi ve ekip çalışması da önemlidir. Bir kişi rotayı iyi biliyor olabilir, diğeri su tüketimini doğru hesaplayabilir, başka biri de grubun moralini yüksek tutabilir. Çölde en iyi lider, en yüksek sesle konuşan değil, herkesi güvenle hedefine ulaştırandır.
3. PETROL VE DOĞAL GAZ: YARIMADANIN EKONOMİK DÖNÜŞÜMÜ
Arap Yarımadası'nın dünya ekonomisindeki öneminden söz ederken petrol ve doğal gazı atlamak mümkün değildir. Özellikle Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, enerji kaynakları sayesinde küresel ekonomik sistemde önemli roller üstlenmiştir. Umman ve Bahreyn'in de enerji sektörlerinde kendilerine özgü geçmişleri ve ekonomik deneyimleri vardır.
Petrolün yaygın biçimde çıkarılmaya başlanmasından önce bölgede inci avcılığı, balıkçılık, hayvancılık, tarım ve deniz ticareti gibi faaliyetler önemliydi. Bazı yerleşimler, özellikle Basra Körfezi kıyısındaki limanlar, deniz yoluyla yapılan ticaretten geçimini sağlıyordu.
Enerji gelirlerinin artmasıyla birlikte yollar, limanlar, havaalanları, hastaneler, üniversiteler ve modern şehirler gelişti. Bununla beraber ekonomik büyümenin her ülkede aynı biçimde gerçekleşmediğini belirtmek gerekir. Nüfus yapısı, kaynakların miktarı, yönetim tercihleri ve uluslararası ticaret koşulları ülkeler arasında farklı sonuçlar doğurmuştur.
Günümüzde bölgedeki birçok ülke ekonomisini çeşitlendirmeye çalışıyor. Turizm, finans, lojistik, teknoloji, yenilenebilir enerji, eğitim ve eğlence sektörlerine yapılan yatırımlar bu arayışın parçalarıdır.
Örneğin Dubai, uluslararası ticaret, turizm ve havacılıkla öne çıkarken Katar doğal gaz sektörüyle küresel ölçekte dikkat çeker. Suudi Arabistan ise petrolün yanına turizm, hizmetler ve yeni ekonomik projeler eklemeye çalışmaktadır.
Burada ilginç bir soru var: Bir ülke doğal kaynaklardan elde ettiği gelirle geleceğini ne kadar güvence altına alabilir? Petrol gelirleri azalırsa veya enerji teknolojileri değişirse ne olacak?
Bu nedenle ekonomik başarıyı yalnızca gökdelenlerin yüksekliğiyle ya da lüks otomobillerin sayısıyla ölçmek yeterli değildir. Eğitim, üretkenlik, sürdürülebilirlik, gelir dağılımı ve yeni iş alanları da en az bunlar kadar önemlidir.
Kısacası, yerin altındaki zenginlik başlangıçta avantaj sağlayabilir; fakat o zenginliği geleceğe taşıyacak olan insanların bilgisi, becerisi ve kurduğu sistemlerdir.
4. MEKKE VE MEDİNE: DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDAN İNSANLARI BULUŞTURAN ŞEHİRLER
Arap Yarımadası'nın en önemli şehirlerinden söz ederken Mekke ve Medine'ye özel bir yer ayırmak gerekir. Suudi Arabistan'da bulunan bu iki şehir, İslam dini açısından merkezi bir öneme sahiptir.
Mekke, Müslümanların kıblesi olan Kâbe'ye ev sahipliği yapar. Hac ibadeti belirli şartları taşıyan Müslümanlar için hayatın önemli dinî sorumluluklarından biridir. Umre de yılın farklı dönemlerinde gerçekleştirilebilen bir ibadettir.
Medine ise İslam tarihindeki önemli olaylarla, Hz. Muhammed'in hayatıyla ve Mescid-i Nebevî ile yakından ilişkilidir. Bu şehirler, yalnızca dinî yapılarından dolayı değil, farklı ülkelerden insanların bir araya gelmesi bakımından da dikkat çekicidir.
Dünyanın farklı bölgelerinden gelen insanların aynı mekânlarda buluştuğunu düşünün. Farklı diller, farklı yemek alışkanlıkları, farklı kıyafetler ve farklı hayat hikâyeleri… Böyle bir ortamda insan, dünyadaki çeşitliliği kitaplardan öğrenmenin ötesinde yaşayabilir.
Böylesine büyük insan hareketliliğinin organizasyonu da ciddi bir planlama gerektirir. Ulaşım, sağlık hizmetleri, konaklama, yönlendirme, temizlik ve güvenlik gibi konular birlikte ele alınır.
Burada stratejik düşünmenin yanında insanları anlamanın da önemi ortaya çıkar. Kalabalığı yöneten bir sistemin yalnızca hızlı olması yetmez; yaşlıları, çocukları, engelli bireyleri ve ilk kez gelen ziyaretçileri de hesaba katması gerekir.
Üstelik bu yaklaşımı belirli bir cinsiyete bağlamak doğru olmaz. Bazı erkekler ayrıntılı planları ve teknik çözümleriyle öne çıkarken bazı kadınlar iletişim ve koordinasyonda başarılı olabilir; bunun tam tersi de mümkündür. İyi organizasyon, insanları kalıplara ayırmak yerine herkesin becerisinden yararlanır.
5. DUBAİ, ABU DABİ VE DOHA: GELECEK BUGÜNDEN Mİ GELDİ?
Arap Yarımadası'nın modern yüzünü merak edenler için Dubai, Abu Dabi ve Doha oldukça dikkat çekici örneklerdir.
Dubai, Birleşik Arap Emirlikleri'nin uluslararası ticaret, turizm ve ulaşım merkezlerinden biridir. Yüksek binaları, büyük alışveriş merkezleri, plajları ve farklı ülkelerden gelen sakinleriyle tanınır. Burj Khalifa gibi simgesel yapılar, şehrin modern mimari anlayışını temsil eder.
Abu Dabi, Birleşik Arap Emirlikleri'nin başkentidir. Enerji sektörü, kamu kurumları, kültür merkezleri ve büyük ölçekli yatırımlarıyla öne çıkar. Louvre Abu Dhabi gibi kültür kurumları, şehrin sanat ve müzecilik alanındaki uluslararası bağlantılarını da gösterir.
Katar'ın başkenti Doha ise modern mimariyi, geleneksel pazar kültürünü ve deniz kıyısındaki kent yaşamını bir araya getirir. Souq Waqif gibi pazarlar, ziyaretçilere çağdaş şehir hayatının yanında geleneksel alışveriş atmosferini de deneyimleme imkânı sunar.
Bu şehirlerde gezerken insanın aklından şu geçebilir: Birkaç saat önce eski bir çarşıda baharat kokuları arasında dolaşıyordum, şimdi cam cepheli bir gökdelenin önünde fotoğraf çekiyorum. Zaman makinesi icat edilmemiş olabilir ama bazı şehirler bu işi mimariyle çözmüş gibi görünüyor!
Yine de modernleşmeyi yalnızca gösterişli binalarla eşitlememek gerekir. Bir şehrin başarısı, sakinlerinin gündelik yaşamını ne kadar kolaylaştırdığıyla da ölçülür. Ulaşım, kamusal alanlar, konut maliyetleri, çevre kalitesi ve sosyal yaşam bu değerlendirmede önemli yer tutar.
Bir de şu soru var: Bir şehir ne kadar modern olursa olsun, insanlara kendilerini ait hissedecekleri alanlar sunamıyorsa gerçekten gelişmiş sayılır mı?
Bence bu soru, yalnızca Arap Yarımadası'ndaki şehirler için değil, dünyanın her yerindeki kentler için geçerli.