Murat
New member
İkinci yaklaşım, savaşın yalnızca orduların karşılaşmasından ibaret olmadığını vurgular. Askerlerin ailelerinden ayrılması, savaş bölgelerinde yaşayan insanların güvenlik kaygıları, üretimin aksaması, ticaret yollarının zarar görmesi ve uzun süren askerî hareketliliğin toplum üzerindeki etkileri de tarihsel değerlendirmenin parçasıdır.
Bu yaklaşımın kadınlara özgü olduğunu söylemek doğru olmaz. Bununla birlikte, kadınların tarih yazımına daha fazla katılması, geçmişte siyasi tarih anlatılarında geri planda kalan bazı toplumsal deneyimlerin görünür hâle gelmesine katkıda bulunmuştur. Aynı şekilde erkek tarihçiler de sosyal tarih, aile tarihi ve gündelik yaşam araştırmalarına önemli katkılar sağlamıştır.
Prut Seferi üzerinden somut bir örnek düşünelim. Bir araştırmacı, Osmanlı ordusunun kazandığı askerî avantajı incelerken başka bir araştırmacı, sefer sırasında bölgedeki köylülerin geçim kaynaklarının nasıl etkilendiğini sorgulayabilir. İlk araştırmacı için başarı ölçütü stratejik hedeflerin gerçekleşmesi olabilir; ikinci araştırmacı ise güvenlik, ekonomik devamlılık ve yerel halkın yaşadığı zorluklarla ilgilenebilir.
Bu iki bakış açısı birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir. Aksine, birlikte kullanıldıklarında daha kapsamlı bir tarih anlatısı ortaya çıkarırlar.
Burada bir sınırın da altını çizmek gerekir: Prut Seferi sırasında belirli bir toplumsal grubun ne ölçüde zarar gördüğünü söylemek için doğrudan tarihî belgelere, nüfus kayıtlarına, mali verilere veya dönemin tanıklıklarına ihtiyaç vardır. Genel savaş deneyimlerinden hareketle, doğrulanmamış kayıpları ya da belirli bir grubun yaşadıklarını kesin tarihsel gerçek gibi sunmak doğru olmaz.
İki yaklaşımın ortak noktası
Aslında veri merkezli inceleme ile insan deneyimlerini merkeze alan inceleme, aynı sorunun iki farklı boyutunu açıklayabilir.
- Askerî açıdan: Osmanlı Devleti savaş alanında hangi avantajları elde etti?
- Diplomatik açıdan: Bu avantajlar antlaşma maddelerine ne ölçüde yansıdı?
- Siyasi açıdan: Antlaşmanın uygulanması neden sorunlu hâle geldi?
- Toplumsal açıdan: Savaş ve seferberlik, dönemin insanlarının hayatını hangi yollarla etkileyebilirdi?
- Tarih yazımı açısından: Baltacı Mehmed Paşa'nın kararı neden farklı yorumlara konu oldu?
Bana göre iyi bir forum tartışması, bu soruları cinsiyetler arasında bir üstünlük yarışı hâline getirmek yerine farklı düşünme biçimlerinin katkısını ortaya koymalıdır. Çünkü nesnellik yalnızca sayıları kullanmakla, duygusal ve toplumsal etkileri dikkate almak da yalnızca empati kurmakla sağlanır. Güçlü bir tarih analizi, hem kanıtları hem de insan deneyimini sorgular.
5. PRUT ANTLAŞMASI NEDEN OSMANLI-RUS İLİŞKİLERİNDE ÖNEMLİDİR?
Prut Antlaşması'nın önemi, tek bir savaşın sonucundan daha geniştir. Rusya'nın Karadeniz'e açılma hedefi, Osmanlı Devleti'nin kuzey sınırlarını koruma politikası ve Doğu Avrupa'daki güç dengesi bu olayda kesişmiştir.
Rusya, 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi'ni elde etmişti. Prut Seferi sırasında Osmanlı yönetiminin önceliklerinden biri bu kazanımı geri almaktı. Bu nedenle antlaşma, Osmanlı Devleti'nin önceki diplomatik kayıplarını kısmen telafi etme girişimi olarak değerlendirilebilir.
Ancak bir antlaşmanın stratejik anlamı, yalnızca imzalandığı günkü şartlarla ölçülemez. Hükümlerin uygulanması, tarafların anlaşmaya bağlılığı ve sonraki siyasi gelişmeler de önemlidir. Prut Antlaşması'nın ardından yaşanan anlaşmazlıklar, Osmanlı Devleti'nin elde ettiği kazanımları korumak için yeniden diplomatik girişimlerde bulunmasını gerektirdi. 1713 Edirne Antlaşması da bu sürecin önemli aşamalarından biri oldu.
Bu durum, devletlerin kısa vadeli askerî üstünlüklerini uzun vadeli siyasi güce dönüştürmelerinin her zaman kolay olmadığını gösteriyor. Osmanlı ordusu Prut'ta güçlü bir konum elde etmişti; ancak Rusya'nın bölgesel hedefleri sona ermedi. Dolayısıyla Prut Antlaşması'nı Rusya'nın tarih sahnesinden çekilmesine yol açan kesin bir dönüm noktası olarak değil, iki devlet arasındaki güç mücadelesinde Osmanlı lehine sonuçlar doğuran önemli bir aşama olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
6. BALTACI MEHMED PAŞA HAKKINDAKİ TARTIŞMALAR NE KADAR GÜVENİLİR?
Baltacı Mehmed Paşa'nın adı, Prut Antlaşması söz konusu olduğunda çoğu zaman kaçırılan fırsatlar ve Çar I. Petro'nun ordusunu tamamen yenilgiye uğratmama meselesiyle anılır. Zamanla bu tartışma, tarihsel olayların ötesine geçen çeşitli anlatılarla da iç içe geçmiştir.
Burada tarihî kanıtlarla sonradan oluşmuş hikâyeleri birbirinden ayırmak gerekiyor. Bir kararın sonuçlarını eleştirmek mümkündür; ancak eleştiri, belgelerle desteklenmediği sürece kişisel suçlamaya dönüşebilir.
Örneğin Baltacı Mehmed Paşa'nın barış yapması, tek başına onun rüşvet aldığı ya da bilinçli biçimde Osmanlı Devleti'nin çıkarlarına aykırı davrandığı sonucunu kanıtlamaz. Böyle bir iddia için güvenilir ve birbiriyle karşılaştırılabilir kaynaklara ihtiyaç vardır. Tarihçinin görevi yalnızca bir söylentiyi tekrarlamak değil, o söylentinin hangi kaynaklarda ortaya çıktığını ve ne ölçüde doğrulanabildiğini araştırmaktır.
Benzer şekilde, Rusya'nın kuşatma altındaki durumunu göz önünde bulundurmak, Osmanlı ordusunun karşılaştığı bütün lojistik ve operasyonel sorunları görmezden gelmek anlamına gelmemelidir. Sağlam bir değerlendirme, kararın alındığı koşulları incelemeli ve sonradan öğrenilen sonuçları karar anındaki bilgilerle karıştırmamalıdır.
Bu nedenle Baltacı Mehmed Paşa'yı değerlendirirken üç ayrı ölçüt kullanmayı öneriyorum:
1. Kararın alındığı andaki koşullar: Osmanlı ve Rus ordularının durumu neydi?
2. Antlaşmanın hükümleri: Osmanlı Devleti hangi hedeflerine ulaştı?
3. Uygulama ve siyasi sonuçlar: Rusya'nın yükümlülüklerini yerine getirmemesi, kazanımların kalıcılığını nasıl etkiledi?
Bu üç ölçüt birlikte kullanıldığında hem aşırı övgüden hem de kanıtsız suçlamalardan uzaklaşmak mümkün olur.
7. SONUÇ VE FORUM TARTIŞMASI: PRUT ANTLAŞMASI BİR ZAFER MİYDİ?
Sorunun kısa cevabı açık: Prut Antlaşması, 23 Temmuz 1711'de Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı. Osmanlı tarafında Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Rus tarafında ise Çar I. Petro'nun yönetimi ve Rus müzakere heyeti belirleyici rol oynadı. Antlaşma, Prut Seferi'nde Rus ordusunun sıkışması sonrasında yapıldı ve Osmanlı Devleti'nin Azak üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurması gibi önemli sonuçlar doğurdu.
Ancak asıl tartışma, antlaşmanın imzalanmış olması değil, elde edilen askerî üstünlüğün ne ölçüde kalıcı siyasi kazanca dönüştürülebildiğidir. Baltacı Mehmed Paşa'nın kararını yalnızca kaçırılmış bir fırsat olarak görmek, savaşın maliyetlerini ve ordunun gerçek koşullarını göz ardı edebilir. Kararı bütünüyle başarılı saymak da antlaşmanın uygulanmasında yaşanan sorunları küçümsemek olur.
Cinsiyet temelli karşılaştırma açısından da aynı sonuca ulaşıyorum: Erkeklerin daha nesnel, kadınların daha duygusal olduğu yönündeki genellemeler yerine farklı analiz yöntemlerini birlikte değerlendirmek daha anlamlıdır. Sayısal veriler askerî ve siyasi dengeleri açıklarken toplumsal tarih, kararların insan hayatına uzanan sonuçlarını anlamamıza yardımcı olur. Her iki yaklaşım da kanıtlarla desteklendiğinde tarih bilgisini zenginleştirir.
Şimdi forumdaki arkadaşların görüşlerini merak ediyorum:
- Sizce Baltacı Mehmed Paşa, Rus ordusunu daha ağır şartlara zorlamalı mıydı, yoksa mevcut koşullarda barış yapmak doğru bir karar mıydı?
- Bir savaşın başarısını değerlendirirken askerî sonuçlara mı, diplomatik kazanımlara mı, yoksa uzun vadeli toplumsal etkilere mi daha fazla ağırlık vermeliyiz?
- Baltacı Mehmed Paşa hakkındaki yaygın anlatıların ne kadarı tarihî belgelere, ne kadarı sonradan oluşan yorumlara dayanıyor?
- Tarihi değerlendirirken veri odaklı analizle insan deneyimini merkeze alan yaklaşımı nasıl birleştirebiliriz?
Bence Prut Antlaşması'nın asıl öğretici yanı, askerî başarı ile siyasi başarının her zaman aynı şey olmadığını göstermesidir. Bir anlaşma savaş meydanındaki üstünlüğü tescilleyebilir; fakat o üstünlüğün kalıcı hâle gelmesi, diplomatik uygulamaya, siyasi istikrara ve devletin uzun vadeli stratejisine bağlıdır.
KAYNAKÇA VE İLERİ OKUMA
1. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Prut Antlaşması”. Antlaşmanın tarihsel arka planı ve Osmanlı-Rus ilişkileri için temel başvuru kaynağı. https://islamansiklopedisi.org.tr/prut-antlasmasi
2. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Baltacı Mehmed Paşa”. Sadrazamın hayatı, Prut Seferi ve antlaşma sonrasındaki siyasi gelişmeler hakkında ayrıntılı biyografik inceleme. https://islamansiklopedisi.org.tr/baltaci-mehmed-pasa
3. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ahmed III”. Dönemin Osmanlı siyaseti, savaşın nedenleri ve antlaşmanın sonuçları hakkında bilgi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-iii
4. Akdes Nimet Kurat, Prut Seferi ve Barışı: 1123 (1711), Ankara, 1953. Prut Seferi ve barış sürecine ilişkin ayrıntılı tarih araştırması. Eser, askerî ve diplomatik gelişmeleri daha derinlemesine incelemek isteyenler için önemli bir kaynaktır.
5. Encyclopedia of Russian History, “Pruth River, Campaign and Treaty of”. Rusya'nın askerî durumu ve antlaşma şartlarını farklı bir tarih yazımı geleneği üzerinden değerlendirmek için karşılaştırmalı bir kaynak. https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/pruth-river-campaign-and-treaty
Bu kaynakları birlikte okumak, olayları tek bir ulusal anlatıya indirgemeden değerlendirmeye yardımcı olur. Özellikle tarihî bir kişiyi suçlamak veya yüceltmek yerine, kaynakların ne söylediğini, hangi bilgileri doğrulayabildiğini ve hangi konularda belirsizlik bulunduğunu sorgulamak, daha güvenilir bir tarih tartışmasının temelidir.
Bu yaklaşımın kadınlara özgü olduğunu söylemek doğru olmaz. Bununla birlikte, kadınların tarih yazımına daha fazla katılması, geçmişte siyasi tarih anlatılarında geri planda kalan bazı toplumsal deneyimlerin görünür hâle gelmesine katkıda bulunmuştur. Aynı şekilde erkek tarihçiler de sosyal tarih, aile tarihi ve gündelik yaşam araştırmalarına önemli katkılar sağlamıştır.
Prut Seferi üzerinden somut bir örnek düşünelim. Bir araştırmacı, Osmanlı ordusunun kazandığı askerî avantajı incelerken başka bir araştırmacı, sefer sırasında bölgedeki köylülerin geçim kaynaklarının nasıl etkilendiğini sorgulayabilir. İlk araştırmacı için başarı ölçütü stratejik hedeflerin gerçekleşmesi olabilir; ikinci araştırmacı ise güvenlik, ekonomik devamlılık ve yerel halkın yaşadığı zorluklarla ilgilenebilir.
Bu iki bakış açısı birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir. Aksine, birlikte kullanıldıklarında daha kapsamlı bir tarih anlatısı ortaya çıkarırlar.
Burada bir sınırın da altını çizmek gerekir: Prut Seferi sırasında belirli bir toplumsal grubun ne ölçüde zarar gördüğünü söylemek için doğrudan tarihî belgelere, nüfus kayıtlarına, mali verilere veya dönemin tanıklıklarına ihtiyaç vardır. Genel savaş deneyimlerinden hareketle, doğrulanmamış kayıpları ya da belirli bir grubun yaşadıklarını kesin tarihsel gerçek gibi sunmak doğru olmaz.
İki yaklaşımın ortak noktası
Aslında veri merkezli inceleme ile insan deneyimlerini merkeze alan inceleme, aynı sorunun iki farklı boyutunu açıklayabilir.
- Askerî açıdan: Osmanlı Devleti savaş alanında hangi avantajları elde etti?
- Diplomatik açıdan: Bu avantajlar antlaşma maddelerine ne ölçüde yansıdı?
- Siyasi açıdan: Antlaşmanın uygulanması neden sorunlu hâle geldi?
- Toplumsal açıdan: Savaş ve seferberlik, dönemin insanlarının hayatını hangi yollarla etkileyebilirdi?
- Tarih yazımı açısından: Baltacı Mehmed Paşa'nın kararı neden farklı yorumlara konu oldu?
Bana göre iyi bir forum tartışması, bu soruları cinsiyetler arasında bir üstünlük yarışı hâline getirmek yerine farklı düşünme biçimlerinin katkısını ortaya koymalıdır. Çünkü nesnellik yalnızca sayıları kullanmakla, duygusal ve toplumsal etkileri dikkate almak da yalnızca empati kurmakla sağlanır. Güçlü bir tarih analizi, hem kanıtları hem de insan deneyimini sorgular.
5. PRUT ANTLAŞMASI NEDEN OSMANLI-RUS İLİŞKİLERİNDE ÖNEMLİDİR?
Prut Antlaşması'nın önemi, tek bir savaşın sonucundan daha geniştir. Rusya'nın Karadeniz'e açılma hedefi, Osmanlı Devleti'nin kuzey sınırlarını koruma politikası ve Doğu Avrupa'daki güç dengesi bu olayda kesişmiştir.
Rusya, 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi'ni elde etmişti. Prut Seferi sırasında Osmanlı yönetiminin önceliklerinden biri bu kazanımı geri almaktı. Bu nedenle antlaşma, Osmanlı Devleti'nin önceki diplomatik kayıplarını kısmen telafi etme girişimi olarak değerlendirilebilir.
Ancak bir antlaşmanın stratejik anlamı, yalnızca imzalandığı günkü şartlarla ölçülemez. Hükümlerin uygulanması, tarafların anlaşmaya bağlılığı ve sonraki siyasi gelişmeler de önemlidir. Prut Antlaşması'nın ardından yaşanan anlaşmazlıklar, Osmanlı Devleti'nin elde ettiği kazanımları korumak için yeniden diplomatik girişimlerde bulunmasını gerektirdi. 1713 Edirne Antlaşması da bu sürecin önemli aşamalarından biri oldu.
Bu durum, devletlerin kısa vadeli askerî üstünlüklerini uzun vadeli siyasi güce dönüştürmelerinin her zaman kolay olmadığını gösteriyor. Osmanlı ordusu Prut'ta güçlü bir konum elde etmişti; ancak Rusya'nın bölgesel hedefleri sona ermedi. Dolayısıyla Prut Antlaşması'nı Rusya'nın tarih sahnesinden çekilmesine yol açan kesin bir dönüm noktası olarak değil, iki devlet arasındaki güç mücadelesinde Osmanlı lehine sonuçlar doğuran önemli bir aşama olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
6. BALTACI MEHMED PAŞA HAKKINDAKİ TARTIŞMALAR NE KADAR GÜVENİLİR?
Baltacı Mehmed Paşa'nın adı, Prut Antlaşması söz konusu olduğunda çoğu zaman kaçırılan fırsatlar ve Çar I. Petro'nun ordusunu tamamen yenilgiye uğratmama meselesiyle anılır. Zamanla bu tartışma, tarihsel olayların ötesine geçen çeşitli anlatılarla da iç içe geçmiştir.
Burada tarihî kanıtlarla sonradan oluşmuş hikâyeleri birbirinden ayırmak gerekiyor. Bir kararın sonuçlarını eleştirmek mümkündür; ancak eleştiri, belgelerle desteklenmediği sürece kişisel suçlamaya dönüşebilir.
Örneğin Baltacı Mehmed Paşa'nın barış yapması, tek başına onun rüşvet aldığı ya da bilinçli biçimde Osmanlı Devleti'nin çıkarlarına aykırı davrandığı sonucunu kanıtlamaz. Böyle bir iddia için güvenilir ve birbiriyle karşılaştırılabilir kaynaklara ihtiyaç vardır. Tarihçinin görevi yalnızca bir söylentiyi tekrarlamak değil, o söylentinin hangi kaynaklarda ortaya çıktığını ve ne ölçüde doğrulanabildiğini araştırmaktır.
Benzer şekilde, Rusya'nın kuşatma altındaki durumunu göz önünde bulundurmak, Osmanlı ordusunun karşılaştığı bütün lojistik ve operasyonel sorunları görmezden gelmek anlamına gelmemelidir. Sağlam bir değerlendirme, kararın alındığı koşulları incelemeli ve sonradan öğrenilen sonuçları karar anındaki bilgilerle karıştırmamalıdır.
Bu nedenle Baltacı Mehmed Paşa'yı değerlendirirken üç ayrı ölçüt kullanmayı öneriyorum:
1. Kararın alındığı andaki koşullar: Osmanlı ve Rus ordularının durumu neydi?
2. Antlaşmanın hükümleri: Osmanlı Devleti hangi hedeflerine ulaştı?
3. Uygulama ve siyasi sonuçlar: Rusya'nın yükümlülüklerini yerine getirmemesi, kazanımların kalıcılığını nasıl etkiledi?
Bu üç ölçüt birlikte kullanıldığında hem aşırı övgüden hem de kanıtsız suçlamalardan uzaklaşmak mümkün olur.
7. SONUÇ VE FORUM TARTIŞMASI: PRUT ANTLAŞMASI BİR ZAFER MİYDİ?
Sorunun kısa cevabı açık: Prut Antlaşması, 23 Temmuz 1711'de Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalandı. Osmanlı tarafında Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Rus tarafında ise Çar I. Petro'nun yönetimi ve Rus müzakere heyeti belirleyici rol oynadı. Antlaşma, Prut Seferi'nde Rus ordusunun sıkışması sonrasında yapıldı ve Osmanlı Devleti'nin Azak üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurması gibi önemli sonuçlar doğurdu.
Ancak asıl tartışma, antlaşmanın imzalanmış olması değil, elde edilen askerî üstünlüğün ne ölçüde kalıcı siyasi kazanca dönüştürülebildiğidir. Baltacı Mehmed Paşa'nın kararını yalnızca kaçırılmış bir fırsat olarak görmek, savaşın maliyetlerini ve ordunun gerçek koşullarını göz ardı edebilir. Kararı bütünüyle başarılı saymak da antlaşmanın uygulanmasında yaşanan sorunları küçümsemek olur.
Cinsiyet temelli karşılaştırma açısından da aynı sonuca ulaşıyorum: Erkeklerin daha nesnel, kadınların daha duygusal olduğu yönündeki genellemeler yerine farklı analiz yöntemlerini birlikte değerlendirmek daha anlamlıdır. Sayısal veriler askerî ve siyasi dengeleri açıklarken toplumsal tarih, kararların insan hayatına uzanan sonuçlarını anlamamıza yardımcı olur. Her iki yaklaşım da kanıtlarla desteklendiğinde tarih bilgisini zenginleştirir.
Şimdi forumdaki arkadaşların görüşlerini merak ediyorum:
- Sizce Baltacı Mehmed Paşa, Rus ordusunu daha ağır şartlara zorlamalı mıydı, yoksa mevcut koşullarda barış yapmak doğru bir karar mıydı?
- Bir savaşın başarısını değerlendirirken askerî sonuçlara mı, diplomatik kazanımlara mı, yoksa uzun vadeli toplumsal etkilere mi daha fazla ağırlık vermeliyiz?
- Baltacı Mehmed Paşa hakkındaki yaygın anlatıların ne kadarı tarihî belgelere, ne kadarı sonradan oluşan yorumlara dayanıyor?
- Tarihi değerlendirirken veri odaklı analizle insan deneyimini merkeze alan yaklaşımı nasıl birleştirebiliriz?
Bence Prut Antlaşması'nın asıl öğretici yanı, askerî başarı ile siyasi başarının her zaman aynı şey olmadığını göstermesidir. Bir anlaşma savaş meydanındaki üstünlüğü tescilleyebilir; fakat o üstünlüğün kalıcı hâle gelmesi, diplomatik uygulamaya, siyasi istikrara ve devletin uzun vadeli stratejisine bağlıdır.
KAYNAKÇA VE İLERİ OKUMA
1. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Prut Antlaşması”. Antlaşmanın tarihsel arka planı ve Osmanlı-Rus ilişkileri için temel başvuru kaynağı. https://islamansiklopedisi.org.tr/prut-antlasmasi
2. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Baltacı Mehmed Paşa”. Sadrazamın hayatı, Prut Seferi ve antlaşma sonrasındaki siyasi gelişmeler hakkında ayrıntılı biyografik inceleme. https://islamansiklopedisi.org.tr/baltaci-mehmed-pasa
3. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ahmed III”. Dönemin Osmanlı siyaseti, savaşın nedenleri ve antlaşmanın sonuçları hakkında bilgi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-iii
4. Akdes Nimet Kurat, Prut Seferi ve Barışı: 1123 (1711), Ankara, 1953. Prut Seferi ve barış sürecine ilişkin ayrıntılı tarih araştırması. Eser, askerî ve diplomatik gelişmeleri daha derinlemesine incelemek isteyenler için önemli bir kaynaktır.
5. Encyclopedia of Russian History, “Pruth River, Campaign and Treaty of”. Rusya'nın askerî durumu ve antlaşma şartlarını farklı bir tarih yazımı geleneği üzerinden değerlendirmek için karşılaştırmalı bir kaynak. https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/pruth-river-campaign-and-treaty
Bu kaynakları birlikte okumak, olayları tek bir ulusal anlatıya indirgemeden değerlendirmeye yardımcı olur. Özellikle tarihî bir kişiyi suçlamak veya yüceltmek yerine, kaynakların ne söylediğini, hangi bilgileri doğrulayabildiğini ve hangi konularda belirsizlik bulunduğunu sorgulamak, daha güvenilir bir tarih tartışmasının temelidir.